Monday, 3 February 2014

Ψυχολογία και Εγκυμοσύνη



      

    Η λέξη που θα χαρακτήριζε περισσότερο την περίοδο της εγκυμοσύνης είναι η αλλαγή, το σώμα και η ψυχική κατάσταση της εγκύου αλλάζει αδιάκοπα. Το πώς θα βιώσει μία γυναίκα την εγκυμοσύνη της εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: την ύπαρξη ή όχι επιθυμίας εγκυμοσύνης, την ποιότητα της σχέσης της με τον σύντροφο της, την ηλικία της, την ιστορία της, τα βιώματα της, την αίσθηση της ταυτότητας της και τις αντιδράσεις που έχει το στενό περιβάλλον της στην προοπτική της μητρότητας.
Η εγκυμοσύνη μπορεί να αποτελέσει μία έκφραση της αυτοπραγμάτωσης της και της ταυτότητας της ως γυναίκα που ικανοποιεί μία θεμελιώδη ναρκισσική ανάγκη της, υπό την έννοια ότι δημιουργεί ένα άλλο ον, από εκεί πηγάζει και το αίσθημα πληρότητας και υπεροχής που συχνά αισθάνεται η έγκυος. Από την άλλη πλευρά, ο φόβος της γέννας και του μητρικού ρόλου μπορεί να προκαλέσει έντονο άγχος κατά της διάρκεια της κύησης. Η εγκυμοσύνη αποτελεί για τη μέλλουσα μητέρα πηγή ποικίλων συναισθημάτων που βιώνει για πρώτη φορά. Αυτή η εμπειρία θα δώσει μία νέα ένταση στις θετικές πλευρές τις ζωής της αλλά και στα προβλήματα που μπορεί να υπάρχουν. Τα πάντα μοιάζουν μεγαλύτερα, η χαρά και η λύπη φτάνουν στο έπακρο. Η έγκυος μπορεί να απομονωθεί κοινωνικά ή να φτάσει να έχει την πιο έντονη κοινωνική ζωή που είχε ποτέ, να δεθεί περισσότερο με προηγούμενες αποφάσεις της όπως την επιλογή συζύγου ή να τις μετανιώσει, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με φόβους, αμφιταλαντεύσεις, αγωνίες ή να αισθανθεί πλήρης και χαρούμενη για πρώτη φορά στη ζωή της. 
Ουσιαστικά, κατά τη διάρκεια της κύησης η γυναίκα θα ξαναζήσει τα στάδια της δικής της ανάπτυξης και κυρίως τη σχέση της με την δική της μητέρα. Πάνω στο έμβρυο που ζει μέσα της θα προβάλει δικούς της φόβους και επιθυμίες. Η αναπόληση της ζωής της και οι αναμνήσεις των παιδικών της χρόνων θα επανέλθουν πολύ έντονα κατά την εγκυμοσύνη και θα επιτρέψουν στην μέλλουσα μητέρα να ταυτιστεί με το έμβρυο από τις πρώτες κιόλας μέρες και να καταλαβαίνει τις ανάγκες του. Η αμφιθυμία που μπορεί να αισθάνεται απέναντι στο έμβρυο (δηλαδή η αγάπη ή ο φόβος, ή οι στιγμές αμφισβήτησης ως προς το αν είναι κατάλληλη στιγμή να αποκτήσει παιδί) είναι μέρος της αγάπης της και είναι αθώα, δεν πρέπει να βιώνεται ενοχικά. Η εγκυμοσύνη δίνει στη γυναίκα την δυνατότητα να επεξεργαστεί ξανά συγκρούσεις που ξεκινούν από τη σχέση της με τους δικούς της γονείς. Ανεξάρτητα από τη σημασία των συγκρούσεων και των φόβων κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου και του τοκετού οι επιστήμονες συμφωνούν ότι κάθε βήμα προς την πραγμάτωση της μητρότητας δυναμώνει το εγώ της γυναίκας.
Η γυναίκα λοιπόν στην εγκυμοσύνη περνά μια διπλή κατάσταση: βιολογική, την κύηση και ψυχική, την επένδυση ενός νέου όντος, εσωτερικού, κρυφού, μυστικού. Η σχέση της μητέρας με το έμβρυο εξαρτάται κυρίως από το ψυχικό κομμάτι, ωστόσο όμως δρα παράλληλα με τις επιβολές της πραγματικότητας: την αναστολή της έμμηνου ρύσης και τις ορμονικές αλλαγές, την στάση του γιατρού της και την στήριξη ή όχι του περιβάλλοντος της. Έρευνες έχουν δείξει ότι οι καλές συζυγικές σχέσεις προστατεύουν την γυναίκα από τους τυπικούς φόβους μίας εγκυμοσύνης. Η εγκυμοσύνη είναι μία κοινή επιχείρηση ανάμεσα στον άνδρα και την γυναίκα αλλά ο ρόλος της γυναίκας είναι κεντρικός, θα λέγαμε ότι κάνει το μεγαλύτερο κομμάτι της δουλειάς. Η βοήθεια του συζύγου μεταμορφώνει την προσπάθεια να νικήσουμε το στρες που μπορεί να υπάρχει κατά την κύηση και να το μεταμορφώσουμε σε μία τάση προσαρμογής και δημιουργίας και από τους δύο γονείς.
Στις μέρες μας υπάρχει η τάση να εξετάζεται ο βαθμός του στρες κατά τη διάρκεια των τριών τριμήνων της κύησης.  Το πρώτο τρίμηνο θεωρείται μία περίοδο μετάβασης, η γυναίκα ζει αλλαγές στο σώμα της που δεν μπορεί να κατανοήσει και να διακρίνει απόλυτα. Ναυτίες, περίεργες γεύσεις και ορέξεις, επιτακτικές επιθυμίες μπορεί να συνοδεύουν τις σωματικές αλλαγές. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου τριμήνου η μέλλουσα μητέρα δεν μπορεί πλέον να κρύψει την εγκυμοσύνη της, φέρει το μωρό της με υπερηφάνεια, αναγνωρίζοντας την αυτονομία του, κυρίως όταν αισθάνεται την κίνηση του μέσα της. Μπορεί μέχρι ένα σημείο να εξερευνήσει την ζωή του εμβρύου μέσα της και η ευτυχία της μοιάζει με αυτή του μικρού παιδιού που κάνοντας τα πρώτα του βήματα ανακαλύπτει και αγαπάει τον κόσμο. Μονάχα που αυτός ο κόσμος είναι μέσα της, μυστικός, και συχνά ζει στιγμές υπέρμετρης ευτυχίας που δεν θέλει να τις μοιραστεί με κανέναν. Για να μπορέσει το έμβρυο να γίνει μελλοντικά το μωρό που θα αγαπήσει και θα φροντίσει θα πρέπει να έχει απαλαγεί η μητέρα από σκέψεις που μπορεί να συνδέουν το έμβρυο με κακά αντίκειμενα, με κάτι που μπορεί να καταστρέψει, να σπάσει σε κομμάτια, και να το συνδέσει στην σκέψη της με την ενότητα μητέρα βρέφος που είναι αδιάβλητη. Κοιτάζοντας στο εσωτερικό της μέσα από το υπερηχογράφημα, η μητέρα μπορεί να αναπαράγει την εικόνα ενός ολόκληρου βρέφους. Κατά τη διάρκεια του τρίτου τριμήνου η γυναίκα προετοιμάζεται να αλλάξει τις κατευθύνσεις της από το αγαπημένο εσωτερικό έμβρυο προς το εξωτερικό παιδί. Παράλληλα, η αύξηση του βάρους του εμβρύου που αρχίζει να τραβά προς τα κάτω, γέννα φόβους απώλειας του ελέγχου και απώλειας του εμβρύου. Κάποιες γυναίκες μπορεί να νιώθουν ντροπή για την επιθυμία τους να γεννήσουν όσο πιο γρήγορα γίνεται, άλλες μπορεί νιώθουν άγχος απέναντι στο άγνωστο που τις περιμένει και άγχος τραυματισμού του βρέφους κατά τον τοκετό. Συνοψίζοντας τα τρία τρίμηνα, θα λέγαμε ότι η γυναίκα στην αρχή είναι προσκολλημένη στο έμβρυο, κατά το δεύτερο τρίμηνο το αναγνωρίζει ως ένα φιλοξενούμενο στη μήτρα της και στο τελευταίο τρίμηνο προετοιμάζεται για να παραιτηθεί από την κύηση και να υποδεχτεί πλέον ένα παιδί. Στις καλές συνθήκες εγκυμοσύνης, όλες αυτές οι συγκρούσεις επιλύονται και ο δρόμος είναι ανοιχτός για μία χαρούμενη αποδοχή της ευθύνης του να είσαι γονιός. 
            Η διατροφή κατά τη διάρκεια της κύησης αποτελεί μία από τις μεγάλες έγνοιες της εγκύου. Τρέφοντας τον εαυτό της τρέφει και το παιδί που φέρει μέσα της. Είναι μία από τις πρώτες μεγάλες ευθύνες που έχει να αντιμετωπίσει και αλλαγές καθώς συχνά θα χρειαστεί να αλλάξει τις διατροφικές της συνήθειες αν αυτές δεν κρίνονται κατάλληλες. Η αύξηση του βάρους έχει για κάθε έγκυο μία διαφορετική σημασία ανάλογα με την προσωπικότητα της. Έτσι, βλέπουμε γυναίκες που βιάζονται να δουν την κοιλιά τους να μεγαλώνει, που την επιδεικνύουν με υπερηφάνεια μέσα από στενά ρούχα και ζουν την εγκυμοσύνη τους σαν μία περίοδο ελευθερίας που τους δίνει τη δυνατότητα να τρώνε ελεύθερα χωρίς να φοβούνται τα κιλά που παίρνουν. Σε άλλες περιπτώσεις, οι αλλαγές στο σώμα μπορεί να γεννούν πανικό, φόβο, η γυναίκα νιώθει ότι μεταμορφώνεται, χωρίς να μπορεί να ελέγξει αυτό που της συμβαίνει. Το έμβρυο μπαίνει σε  μία παντοδύναμη θέση, και η ίδια αισθάνεται ότι χάνει πλέον τον έλεγχο του σώματος της και κατ’επέκταση του εαυτού της και της ζωή της.  Η απώλεια ελέγχου είναι μία από τις βασικές παραμέτρους που συσχετίζονται με τις διατροφικές διαταραχές. Βουλιμικές κρίσεις ή, σε πιο σπάνιες περιπτώσεις και κυρίως όταν η εγκυμοσύνη επιβάλλεται από άλλα πρόσωπα, κρίσεις ανορεξίας μπορεί να εμφανιστούν κατά την περίοδο της κύησης. Είναι μία συνθήκη που συχνά συνοδεύεται από το αίσθημα της ντροπής, της ενοχής και αποσιωπάται. Ο κυριότερος λόγος είναι ότι η γυναίκα φοβάται ότι αν μοιραστεί τους φόβους της με τον σύζυγο της ή τον γιατρό της θα κριθεί ακατάλληλη να γίνει μητέρα ή ανίκανη να αγαπήσει το παιδί της.
Αυτό που προέχει σε τέτοιες περιπτώσεις είναι να γίνει ένας διαχωρισμός. Μπορεί να υπάρξουν κάποια μεμονωμένα επεισόδια που μπορεί να εμφανιστούν κατά την περίοδο της εγκυμοσύνης και να σχετίζονται με φόβους της εγκύου ότι χάνει τη θηλυκότητα της και εδώ ο ρόλος του συζύγου που θα καθησυχάσει τη γυναίκα και θα την κάνει να νιώθει ότι παραμένει επιθυμητή ερωτικά είναι ουσιαστικός. Φτάνουμε να μιλάμε για διαταραχές πρόσληψης τροφής όταν  έχουμε επαναλαμβανόμενα επεισόδια πολυφαγίας με κυριότερο χαρακτηριστικό ότι η γυναίκα νιώθει ότι δεν μπορεί να σταματήσει να τρώει ή να ελέγξει τι και πόσο τρώει, όταν προσπαθεί να αποτρέψει την αύξηση βάρους με τεχνητούς τρόπους και όταν η αυτοκριτική της επηρεάζεται υπέρμετρα από το σχήμα και το βάρος του σώματος της. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σημαντικό η έγκυος να μπορέσει να βγει από την ντροπή και τη σιωπή και να μιλήσει στον γιατρό της. Επίσης η συνάντηση με έναν ειδικό ψυχικής υγείας λειτουργεί σε δύο επίπεδα, καταρχήν βοήθεια της ίδιας της εγκύου και στη συνέχεια λειτουργεί σε ένα επίπεδο πρώιμης πρόληψης αφού η ψυχική υγείας της μητέρας επηρεάζει τη ψυχική υγεία του εμβρύου.
Πέρα από τις περιπτώσεις της ψυχοπαθολογίας, στο ευρύτερο πλαίσιο της εγκυμοσύνης, βλέπουμε συχνά ότι οι αλλαγές στην εικόνα του σώματος της εγκύου μπορεί να της γεννήσουν αγωνίες και ερωτήματα ως προς τη θηλυκότητας της. Αν αφήσουμε κατά μέρος σύγχρονα πρότυπα που θέλουν τη γυναίκα να είναι πάντα νέα, όμορφη, λεπτή και δραστήρια χωρίς να κουράζεται ποτέ, στο εσωτερικό της θηλυκότητας μπορούμε να διακρίνουμε πολλά διαφορετικά πρόσωπα (μητέρα, εργαζόμενη, σύζυγος, κόρη, ερωμένη). Ανάμεσα σε αυτά τα πρόσωπα υπάρχουν συγκρούσεις, συγκρούσεις που γίνονται πιο έντονες όταν τα κοινωνικά πρότυπα υποχρεώνουν την γυναίκα να κρατήσει έναν ρόλο στον οποίο ένα από τα άλλα πρόσωπα πρέπει να εξοριστεί για να αναπτυχθούν τα άλλα. Οι νέες τάσεις εστιάζουν στην ανάγκη απόκτησης παιδιού, στην ανάγκη της μητρότητας και της διατήρησης καλής σχέσης με τον σύζυγο. Ωστόσο οι γονείς σήμερα βρίσκουν εξαιρετικά δύσκολο το να μεγαλώσουν παιδιά χωρίς να κάνουν υπέρμετρες θυσίες στον τρόπο ζωής του και στην ελευθερία τους. Στην καθημερινή ζωή μιας γυναίκας υπάρχει ένα συνεχές πέρασμα από το ένα πρόσωπο της θηλυκότητας στο άλλο. Υπάρχουν οι καλές και οι κακές στιγμές, που μπορεί να είναι η επιθυμία να σφίξουν ένα παιδί στην αγκαλιά τους μέχρι την επιθυμία να το ξεφορτωθούν για να δουλέψουν ήσυχα, ανάμεσα στο να παραπονιούνται στη μητέρα τους για το σύζυγο τους και στο να παρακολουθούν ομάδες με θέμα την καλή ανατροφή ενός παιδιού, ανάμεσα στην επιθυμία να πετύχουν επαγγελματικά περισσότερο από τον σύντροφο τους και στην επιθυμία να τον ευχαριστήσουν ερωτικά. Η κάθε γυναίκα βρίσκει τον δικό της τρόπο να οργανώσει την ζωή της και να εκφράσει αυτές τις τάσεις με διάφορους τρόπους. Η ενσωμάτωση όλων των προσώπων την θηλυκότητας σε ένα είναι το αποκορύφωμα ενός διαχωρισμού ανάμεσα στο ρόλο της μητέρας, της εργαζόμενης και της συζύγου. Αυτά τα τρία πρόσωπα συνδέονται και αποσυνδέονται συνεχώς και δεν πρέπει να θεωρούνται απόδειξη ενός αδύναμου χαρακτήρα αλλά απόδειξη μίας δομής εξαιρετικά σύνθετης και πολύμορφης: την γυναίκα, που άλλοτε μπορεί να τα καταφέρνει όλα και άλλοτε να καταρρέει μπροστά στο πιο μικρό πράγμα.


Μαρία Αθητάκη
Ψυχολόγος-Παιδοψυχολόγος
 Ηρώων Πολυτεχνείου 72,Χανιά

Ενδεικτική Βιβλιογραφία
Dolto, L’image inconsciente du corps
Kaplan and Sadock’s, Ψυχιατρική
Kestenberg, Les trois visages de la féminité
Lebovici, Diatkine, Soule, Nouveau Traité de psychiatrie de l’enfant et de l’adolescent, volume III

No comments:

Post a Comment

Note: only a member of this blog may post a comment.